Pavle Đurišić (10. jul 1907, Podgorica — Logor Stara Gradiška, 21. april 1945) bio je srpski oficir Jugoslovenske kraljevske vojske, koji je postao četnički zapovednik (vojvoda) i zapovedao je velikim delom crnogorskih četnika. Istakao kao jedan od učesnika Trinaestojulskog ustanka protiv Italijana u julu 1941., kasnije je sarađivao sa Italijom protiv partizana koje je predvodila Komunistička partija. ”Pavle Đurišić predstavljao je pravu sliku Crnogorca iz prošlih vekova. Politika ga nije interesovala, a do političara nije mnogo držao. On je vodio krvavi gerilski rat protiv partizana. ” (Herman Nojbaher o Pavlu Đurišiću)

Rođen 9. jula 1907. godine u Podgorici. Godine 1909. otac mu se iz Lješanske nahije seli u Podgoricu. Otac mu je bio učesnik Prvog i Drugog balkanskog rata. Poginuo je u Prvom svetskom ratu na austrijskom utvrđenju na Kalinoviku. Sahranjen je pored podgoričkog hrama. Nakon očeve smrti, o Đurišiću se starala njegova majka i njegov deda po majci i ujak koji je bio sudija u Beranama. Pavle je završio osnovnu školu i nižu gimnaziju u Podgorici. Učiteljsku školu počeo je u Beranama, ali pri kraju druge godine prelazi u gimnaziju, polažući šesti razred. Tu u Beranama je završio sedmi razred gimnazije i tada se odlučio da svoju budućnost traži u vojničkom pozivu.

U jesen 1927. godine Pavle Đurišić upisuje se u 55. klasu Vojne akademije, iz koje 1930. godine izlazi kao pešadijski potporučnik. Tokom 1930. i 1931. službuje u Sarajevu kao vodnik 10. pešadijskog puka Takovskog. Njegove starešine zapažaju u njemu sposobnosti i ambicije, pa ga šalju u Pešadijsku oficirsku školu u Sarajevu, kao vodnika streljačke čete. Sa tog položaja poslat je po svojoj molbi u Berane, kako bi mogao pomoći svojoj majci. U 1934. godini službovao je u Beranama, prvo kao poručnik – vodnik bataljona 48. pešadijskog puka, a zatim kao ađutant. Iz te iste vojne jedinice 1937. godine polaže kapetanski ispit, a zatim postaje komandir prve čete toga bataljona.

Kada su italijanske trupe upale u Albaniju 1939. godine, Pavle Đurišić je sa svojom četom poslat u Plav. Na Plavskom jezeru Đurišić nije samo vojnik nego i diplomata. Vešto se povezuje sa uglednim ljudima okupirane Albanije.U aprilu 1941. Nemačka i Italija su napale Crnu Goru; Nemci iz pravca Bosne i Hercegovine i Italijani iz Albanije. Aprilski rat je zatekao Đurišića na tome položaju. U sastavu Komskog odreda, pod komandom generala Ljube Novakovića, Đurišić istog dana prešao albansku granicu. Umesto brzog prodiranja ka Skadru, preko istočnih planina, došlo je do kapitulacije Jugoslovenske vojske i do kraja rata. Posle zaršetka Aprilskog rata, Nemci su se povukli i prepustili Italijanima da okupiraju oblast. Polovinom jula izbio je opštenarodni ustanak, koji su pokrenuli komunisti. Događaj koji je bio neposredan povod za ustanak je bio Petrovdanski sabor na kojem je usvojena odluka o obnovi Kraljevine Crne Gore na čelu sa italijanskim regentom i pod kontrolom crnogorskog separatiste Sekule Drljevića i njegovih pristalica, poznatih pod imenom zelenaši. Među ustanicima je bio veliki broj srpskih nacionalista, poznatih pod imenom bjelaši, koji su ranije zastupali tešnje veze sa Srbijom, i bivši oficiri jugoslovenske vojske, među kojima su neki tek bili pušteni iz logora za ratne zarobljenike. Oficiri su komandovali odredima, dok su politički komesari bili iz redova komunista, koji su vodili organizaciju ustanka. Ustanci su preuzeli kontrolu nad manjim gradovima i selima već u ranoj fazi ustanka. Tokom borbi za Berane istakao se kapetan Đurišić. Međutim, 67.000 italijanskih vojnika je povratilo kontrolu nad gradovima i putevima za šest meseci, a u tome su mu pomagale muslimanske i albanske neregularne snage iz pograničnih krajeva koji su štitili bokove Italijanima. Italijanski vojni guverner Crne Gore Alesandro Pircio Biroli je naredio da se uguši ustanak, ali je svojoj vojsci naredio da se izbegavaju akti „osvete i beskorisne surovosti“. I pored toga, u slamanju ustanka, na desetine sela je spaljeno, na stotine osoba je ubijeno i oko 10-20.000 Crnogoraca je internirano. Muslimanskim i albanskim neregularcima je na kratko dozvoljeno da pljačkaju i pale sela.

Između komunističkih vođa ustanka i nacionalista koji su učestvovali u njemu došlo je do razdora. Nacionalisti su smatrali da je ustanak ugušen i želeli su da se borba zaustavi, dok su partizani bili odlučni da se nastavi sa borbom. Tokom jeseni nacionalisti su uspostavili kontakte sa Italijanima i ponudili im da im pomognu u borbi protiv partizana. Potom su se nacionalisti, među kojima i Đurišić, koji je bio popularan u svom plemenu Vasojevići, povukli u brdovitu unutrašnjost Crne Gore. Cilj nacionalista je bio da se izbegava provociranje Italijana, ali da se brane planinska sela ako budu napadnuta. U severnoj Crnoj Gori postojala je jasna podela između komunista i nacionalista. Nacionalisti su imali tešnje veze sa Srbijom, i neprijateljski stav prema muslimanima. Komunisti su želeli da se nastavi sa borbom i revolucijom, pa su se okrenuli i protiv svojih klasnih neprijatelja. Ustaški uticaj nad muslimanima u Sandžaku i progoni Srba iz oblasti pripojeni italijanskoj Velikoj Albaniji su uticali na nacionaliste da se posvete borbi protiv lokalnih muslimana i Albanaca. Ipak, ustanak protiv Italijana se smanjenom žestinom nastavio do decembra 1941.

Vođa ravnogorskog pokreta Dragoljub Mihailović, koga je podržavala izbeglička jugoslovenska vlada, je postavio Đurišića za komandata svih redovnih i rezervnih trupa u centralnoj i istočnoj Crnoj Gori i delovima Sandžaka. Tokom 1941. Đurišića je na Mihailovićev predlog izbeglička vlada odlikovala Karađorđevom zvezdom. Po izbijanju građanskog rata, Đurišić krajem decembra meseca 1941. godine odlazi iz svoga štaba za Srbiju i povezuje se sa pukovnikom Dražom Mihailovićem. Sa sastanka se vratio sa titulom komandanta Limsko-Sandžačkih četničkih odreda i sa instrukcijama o daljem delovanju u toku rata, Oglasom mobilizacije i Naredbom da borba protiv NOP-a počne iz njegovog štaba što prije.

Dobijene instrukcije su bile prvi četnički programski dokument sa potpisom Draže Mihailovića. U njima je pisalo da je osnovni cilj četničke organizacije: „Stvaranje velike Jugoslavije i u njoj velike Srbije, etnički čiste u granicama Srbije (sa Makedonijom), Crne Gore, Bosne, Hercegovine, Srema, Banata, Bačke“ i stvaranje „neposredne zajedničke granice između Srbije i Crne Gore, kao i između Srbije i Slovenačke, čišćenjem sandžaka od albanskog i muslimanskog i Bosne od hrvatskog i muslimanskog življa. Oglas mobilizacije je dat u ime jugoslovenske vlade u izbeglištvu i u njemu je pisalo da se svi vojni obveznici u Crnoj Gori stave na raspolaganje četničkim komandantima, a ko mu se ne odazove, biće proglašen za dezertera i vojnog begunca i sudiće mu se po ratnim zakonima Kraljevine Jugoslavije.

Tri dana po povratku iz Štaba Draže Mihailovića Đurišić je svakako po njegovom usmenom uputstvu pošao u štab italijanske planinske pešadijske divizije „Venecija“ (3. januara 1942.) u Beranama i sa komandantom generalom Silviom Boninijem i načelnikom štaba potpukovnikom Amedom Simonelijem postigao sporazum o borbi protiv partizana u zoni odgovornosti ove dve divizije, tj. u srezovima andrijevačkom, beranskom sinskom i bjelopoljskom, uz punu oružanu i finansijsku pomoć i podršku divizije „Venecija“. Dobijenim instrukcijama od strane italijanske vojske javilo se izvesno neslaganje u pogledu teritorijalne nadležnosti koje je dobio instrukcijama od strane nadređenog pukovnika Mihailovića.

Pavle Đurišić i Alesandro Pircio Biroli

Po povlačenju glavnine snaga Narodnooslobodilačke vojske u Crnu Goru, čitave 1942. Pavle Đurišić vodi krvave borbe sa njima u poodmaklom bratoubilačkom ratu. Naročito se istakao u napadu na partizane i zauzimanje Kolašina 23. februara 1943. godine. Tamo se prebacuje i njegov štab iz Gornjeg Zaostra. Istovremeno se povezao sa Italijanskim guvernerom za Crnu Goru, generalom Alesandrom Pirciom-Birolijem i predao mu ultimatum da će na svaki pokušaj Italijana da proglase nezavisnost Crne Gore, narod Crne Gore odgovoriti novim ustankom.

Od tada, pa sve do njegovog zarobljavanja u leto 1943. na snazi je bio „pakt o nenapadanju“ između Italijana i četnika u Crnoj Gori. Nemci su ga zarobili u maju 1943. pred operaciju Švarc, ali je Đurišić u avgustu iste godine sa nekoliko svojih drugova uspeo da pobegne iz logora, koji se nalazio u Poljskoj i do Beograda su stigli peške, da bi ga posle ponovo uhvatili. Nakon kapitulacije Italije, Nemci su ga pustili i Đurišić je počeo sarađuje sa njima i sa vladom Milana Nedića, juna 1944 nastaje Crnogorski dobrovoljački korpus po ugledu na Srpski dobrovoljački korpus, sastavljena od crnogorskih i sandžačkih četnika. Sastojao se od tri puka, koji su numerisani kao Peti, Šesti i Sedmi, nadovezujući se tako na pet postojećih pukova SDK. Posredstvom Nedićeve vlade stvaranje i opremanje CDK odobrili su i opremili nemačka Komanda Jugoistoka i ministarstvo spoljnih poslova Rajha preko izaslanika Nojbahera. Korpus je brojao oko 5.600 boraca.

Pavle Đurišić počinje jasno da iskazuje neslaganja sa Dražom Mihailovićem, posebno počinje sam da pravi planove za budućnost Crne Gore i uvodi sopstvene političke planove. Jedan od takvih planova bilo je i stvaranje velike slobodne teritorije Crne Gore i Albanije gde bi bili dočekani saveznici – kada se – kako se tada očekivalo, iskrcaju na Balkan. Pavle Đurišić je imao nameru da sam dočeka svojim snagama Saveznike, te je stoga želeo da spreči NOVJ da oni budu vojska koja će dočekati Saveznike. Po upadu partizanskih snaga u Sandžak i Srbiju polovinom 1944, vojvoda Pavle Đurišić učestvuje u njihovoj odbrani. Komandovao je borbama kod Priboja i na Crni Vrh.

Pavle Đurišić je napravio sporazum sa albanskim prvacima o zajedničkoj borbi protiv partizana i odstupanju za Grčku. Pregovori su vođeni 3. oktobra u četničkoj komandi između Pavla Đurišića i Marka Đonija u Podgorici. Pavle Đurišić odlazi u Skadar na dalje pregovore u cilju stvaranja slobodne teritorije (Crna Gora, Boka i Albanija) za iskrcavanje Kralja i saveznika. Dogovor je postignut sa Markom Đonijem i Žanom Jusufom, komandantom žandarmerije Albanije.

Po pozivu Draže Mihailovića da krene i priključi se njegovim odredima u Bosni, Đurišić je odmah sazvao sastanak prvaka Crne Gore. Njegove snage su stigle preko Prijepolja u Rudo 28. decembra. Pavle Đurišić je u međuvremenu otišao na sastanak u selo Zabok, sa Račićem, Zaharijem Ostojićem i Petrom Baćevićem. Na ovom sastanku Đurišić je zadužen da izvrši reorganizaciju vojske u divizije i pukove. Pavle Đurišić je formirao tri divizije, omladinski puk, štabski bataljon i druge razne grupe.

Dana 14. februara 1945. dolazi do Draže Mihailovića u selo Kožuhe. Veliku nervozu i ljutnju Đurišić je ispoljio prema vrhovnoj komandi i Mihailoviću, zbog kašnjenja i očajnog položaja u kome se našao sa ovolikim ljudstvom. Đurišić se okreće ka Sekuli Drljeviću i odbija poslušnost Draži Mihailoviću, ubrzo se sastaje sa delegatima Sekule Drljevića sa željom sa sklapanjem sporazuma. Draža Mihailović nije odobrio ovo rešenje. Dolazi do otvorenog sukoba između njega i Đurišića. Bio je upoznat sa činjenicom da su Đurišić i Drljević bili u rodbinskoj vezi. Zbog toga je i bio sklon da pomisli da bi eventualni dogovor sa Drljevićem bio moguć, ali ne i sa Pavelićem. Đurišić, na kraju, ipak zaključuje sporazum sa izaslanicima Sekule Drljevića. U završnici rata, prilikom povlačenja crnogorskih četnika prema Sloveniji, sa Pavlom Đurišićem sklopio sporazum (22. marta 1945. u Doboju), po kojem je Đurišić priznao Crnogorsko državno vijeće, dok su četnici pod njegovom komandom priznati za Crnogorsku narodnu vojsku, sa Drljevićem kao vrhovnim, i Đurišićem, operativnim komandantom.

Po slovu sporazuma sa Drljevićem, Đurišiću kao operativnom komandantu Crnogorske Narodne vojske i njegovim jedinicama omogućio je povlačenje do Slovenije, ali precizno određenim putem – levom obalom Save kod Slavonskog broda do Zagreba a onda vozom do Slovenije. Međutim, uplašen reagovanjem Draže Mihailovića, on svojevoljno menja put povlačenja, kršeći tako dogovor sa Drljevićem, i posredno sa vlastima NDH koje su garantovale prvobitni put povlačenja. Umesto njega, Đurišić se odlučuje da ne prolazi kroz Zagreb nego desnom obalom Save preko Motajice i Lijevča polja i time krši sporazum. Saznavši za kršenje sporazuma, Drljević o tome odmah obaveštava Antu Pavelića u Zagrebu, svaljujući krivicu na Đurišića i tvrdeći da je celokupni sporazum bio Đurišićev plan da dobije na vremenu – Hrvati odlučuju da pošalju motorizovane jedinice da zaustave Đurišića. Već 4. aprila 1945. godine snage NDH kreću na Đurišića.

Tada dolazi do sukoba na Lijevča polju – pretpostavka je da je stradalo 200 četnika u borbi.

Đurišić odlučuje da odabere oko sto svojih najboljih ljudi i da sa njima pokuša proboj- tako se odvojio od glavnine svoje vojske, ona se predaje Sekuli Drljeviću na Lijevča Polju i prelazi ponovo u sastav Crnogorske narodne vojske pod Drljevićevu komandu. Dana 6. aprila većina Đurišićevih četnika je to i učinila a on je ostao sa delom ljudstva i oficira pokušavajući proboj. Najveći deo Đurišićevih četnika je prešao u Crnogorsku Narodnu Vojsku – čak im nije oduzeto oružje, ali su sprovedeni od strane NDH u sabirni logor gde su budno motreni. Tako su Đurišićevi četnici i na delu iz JVuO prešli u Crnogorsku narodnu Vojsku. Obrijali su se, skratili kose i odbacili šajkače- svaki od njih je dobio crnogorsku narodnu kapu. Tako opremljeni 10. aprila u Staroj Gradiški slušaju govor Sekule Drljevića i nakon njega priznaju ga kao svog komandanta i nezavisnu Crnu Goru. Potom bivaju podeljeni u tri brigade Crnogorske narodne vojske.

Ustaše su i pored zaustavljanja Đurišića na Lijevča polju imali planove sa njim- Tokom te borbe četnici nisu uništeni niti masakrirani od strane ustaša, jer su im bili potrebni. Ustašama je bio potreban Đurišić, a Sekuli Drljeviću njegova vojska. Borbe na Lijevča polju su bile prilično konfuzne i trajale su dosta dugo, tako čak da su snage Đurišića zaustavile 17. aprila na putu Banjaluka-Mrkonjić grad delegaciju NDH poslatu od strane Pavelića u kojoj u bili general NDH Metikoš i Drljevićev ministar Krivokapić.

Oni su ponudili Đurišiću mir i novi sporazum – Da se Đurišić i njegovi oficiri vrate svojoj vojsci koja je ponovo postala deo Crnogorske Narodne Vojske i ponovo postanu njihovi komandanti. Za uzvrat, ustaše su tražile od četnika slobodan prolaz kroz Sloveniju za ustaške i domobranske jedinice kako ih „nacionalne snage“ to jest četnici tamo ne bi napadali, kao i da četnici kada dođu u dodir sa saveznicima uzmu ustaše i domobrane pod svoju zaštitu. Đurišić je poverovao Hrvatima i Drljeviću smatrajući da će NDH imati koristi od četnika. Međutim NDH i Drljević su imali plan da za sebe zadrže Đurišićeve ljude i vojnike, a da likvidiraju samog Đurišića. Kada je sporazum o tome bio sklopljen, Đurišić im više nije bio potreban. Po svemu sudeći same ustaše nisu nameravale da likvidiraju Đurišića, ali je to od njih zahtevao Sekula Drljević – te je po njegovoj, Drljevićevoj sugestiji razoružan Đurišić i njegova pratnja – što bi se činilo kao prosta borba za vlast i likvidacija suparnika.

Đurišićevi četnici, sada već kao pripadnici Crnogorske Narodne Vojske odlaze iz Stare Gradiške na prostor Okučana gde su stavljeni pod komandu 2. i 5. ustaškog zbora. Tada je, na prevaru, vršena podela po etničkoj ili teritorijalnoj osnovi – Crnogorci i Hercegovci su odvajani na jednu stranu (izuzimajući Đurišića, njegovu pratnju i određeni broj viših oficira), a svi drugi na drugu i ubrzo su bili ubijeni.

Đurišića i njegove ljude koji su ostali uz njega na prevaru zarobljavaju ustaše. Od njega traže 33 oficira sa spiska, obećavajući im svima da će se priključiti svojim ljudima u Crnogorskoj Narodnoj Vojsci. Nakon izdvajanja oficira, svi bivaju odvedeni u logor.

Uskoro u Staru Gradišku dolaze istaknuti ustaški oficiri, među kojima su bili: Ljubo Miloš, pukovnik Ivan Džal, kapetan Dragutin Pudić, kapetan Josip Sudar, Boško Agram, Dušan Popović i potpukovnik Dominik Pičili. Nakon popisa stvari i ličnog naoružanja, naređenje dolazi do potpukovnika Pičilija da sa svojom grupom likvidira četnike Pavla Đurišića i sve zatvorene oficire u Jasenovcu.

Posle ponoći, 21. aprila 1945. svi oficiri, na čelu sa Pavlom Đurišićem, su vezani i otpremljeni do motornih čamaca koji su ih čekali na Savi. U najvećoj tajnosti i pod obezbeđenjem jakih ustaških snaga čamac je otplovio i pristigao u Jasenovac, gde su se već uveliko uništavali tragovi ustaških zločina.

Grupa zarobljenih četnika je upućena u dvorište Sabirnog logora br III (Službena kapija koncentracionog logora Jasenovac) gde ih je potpukovnik Dominik Pičili sve postreljao. Pavlu Đurišiću je odsečena glava sa kojom se slikao Vjekoslav ”Maks” Luburić. Obezglavljen leš Pavla Đurišića je bačen u obližnji bunar, dok su ostali leševi pobacani i izmešani sa drugim žrtvama ustaša, a neki su i spaljeni u krematorijumu.

Po ulasku jedinica 4. srpske brigade u logor, zarobljene ustaše su im rekle da je Pavle Đurišić bačen u bunar. Iz bunara je zaista izvađen jedan leš, ali partizani nisu verovali da je to bio leš Đurišića. Pored Đurišića, streljani su još i pukovnici Zaharije Ostojić, Mirko Lalatović, Luka Baletić, major Petar Baćović, Miloš Dujović komandant Letećeg odeljenja od 95 četnika, Petar Drašković kapetan žandarmerije, Andrija Drašković komandant jurišnog četničkog odreda, kapetan Gajo Radović. Ubijena je kompletna pratnja vojvode Pavla Đurišića idućeg dana sa ostatkom zarobljenika.

Izvor: zbor.rs

POSTAVI ODGOVOR

молимо унесите свој коментар!
овдје унесите своје име